De werking van de hersenen

Hoogbegaafdheid en hersens, hoe werkt het?

Vragen, vragen en nog meer vragen. Slimmeriken worden vaak geassocieerd met hoogbegaafdheid en met een goed stel hersens. Ze leren sneller dan de rest, zijn eerder klaar en halen beduidende betere cijfers dan anderen.

Maar hoogbegaafde leerlingen zijn niet allemaal perfecte kinderen. Ook zij hebben beperkingen. Sommige kinderen leren zo snel, dat ze soms bang zijn om wél een keer een fout te maken. Faalangst is dan ook vaak een probleem. Net als het memoriseren van de basisinformatie, waarbij bijvoorbeeld de tafels soms niet goed opgeslagen worden. En keer op keer dezelfde fout wordt gemaakt. Terwijl dit alles tóch heel snel aan te pakken is.

Marit Goor (intern begeleider en coördinator hoogbegaafdheid) en ik, Ingrid Stoop, krijgen veel vragen. Vragen over hoe hoogbegaafde kinderen het beste uit zichzelf kunnen halen en hoe je daar als ouder of onderwijsprofessional een bijdrage aan kunt leveren. Op korte termijn en zonder hoge kosten of lange trajecten.

Bekijk de vragen en antwoorden hieronder.


  1. Kinderen met hoogbegaafdheid leren anders. Automatiseren kan erg lastig zijn, andere leerstrategieën zitten in de weg, hoofd loopt over van de informatie, of juist van de eigen gedachten. Hoe werkt dat m.b.t. MatriXcoaching?

    Bij MatriXcoaching maakt een kind zichtbaar wat er gebeurt in zijn/haar hoofd. Aan de hand van wat een kind vertelt en laat zien gaat de coach aan het werk. Eigen denkstrategieën worden gerespecteerd en met behulp van de coach gekoppeld aan wat er op school wordt geleerd. Zo krijgt het kind inzicht in het waarom van de strategieën van school en kan het kindervaren welke strategie voor hem/haar beter werkt. Vervolgens leert het kind de strategieën van elk vak, op een voor hem/haar passende manier te onthouden (bewust opslaan).

    Dit geldt voor basisinformatie zoals het alfabet, maar ook voor bijv. de spellingregels of het vermenigvuldigen van grote getallen.

    Veel hoogbegaafde kinderen leren onvoldoende automatiseren, omdat ze het lange tijd eigenlijk niet nodig hebben! Ze rekenen zó snel, dat het niet nodig is om bv de tafel van 6 uit hun hoofd te leren. Ik laat kinderen dan zien en ervaren dat kunnen automatiseren bij grotere sommen wel handig is en leer de kinderen daarna, op hun eigen manier, de tafel opslaan op een door hen zelf gemaakte plaats in/buiten hun hoofd. De kinderen gaan daarna oefenen met de wijze van automatiseren (wat moet je doen, hoe vaak oefen je, waarom is een paar keer herhalen wél nodig?) Het ervaren dat het echt werkt, helpt de weerstand meestal overwinnen!

    Kinderen met een vol/chaotisch/niet tot rust te krijgen hoofd, ervaren bij een coaching ‘hoofd opruimen’ direct hoe veel rustiger en overzichtelijker het kan zijn in hun hoofd. Ze ervaren eigenlijk direct succes. Na het hoofd opruimen, kan dan worden gewerkt aan coachings-vragen die daar bij horen (informatie opslaan, concentratie, je houden aan een planning ed.)

  2. Vanaf welke groep in BAO ontstaan de problemen meestal?

    Problemen kunnen op elk moment ontstaan, zowel bij kinderen met hoogbegaafdheid als andere kinderen. Sommige kinderen passen zich eigenlijk meteen aan als ze starten op school. Anderen lopen later in hun schoolloopbaan tegen problemen aan, bijv. op het moment dat er minder ruimte is voor hun manier van denken, of ze merken dat hun denkwijze niet aansluit of niet begrepen wordt. Veel kinderen met hoogbegaafdheid lopen in het VO tegen problemen aan, omdat ze bijvoorbeeld niet hebben leren leren.

  3. Wat doe je bij een focus op het eigen verhaal i.p.v. antwoorden geven?

    Er moet ruimte zijn voor het eigen verhaal! In het eigen verhaal van het kind hoort de ander (leerkracht/ouder/coach) wat het kind bezighoudt en hoe het kind denkt. Van daaruit kan begrip ontstaan en wordt het kind beter gezien/gehoord. Tegelijkertijd moet aan het kind uitgelegd worden op welke momenten het eigen verhaal even ‘geparkeerd’ moet worden en waarom. Dit kan een kind door hoofd opruimen leren. Het kind maakt dan een plaats voor het eigen verhaal en leert hoe het dat even ‘weg kan zetten’. Een standaard oplossing zoals, eigen verhaal thuis, leren op school werkt meestal niet.

    Daarnaast is het essentieel om te bekijken waaróm het kind blijft focussen op het eigen verhaal. Als hetgeen op school wordt aangeboden totaal niet aansluit bij de behoefte van het kind, moet er ook op school iets veranderen. Immers: niemand kan zich meerdere uren per dag volledig richten op dingen die hij bijvoorbeeld al lang weet of kan, of op dingen die hij niet begrijpt (of het doel/nut/geheel niet van overziet).

  4. Hoe houd je een kind (met en zonder hoogbegaafdheid) bij de les als hij met duizenden dingen in zijn hoofd bezig is?

    Als het kind leert zijn hoofd op te ruimen, kan het zich veel beter focussen op datgene waarmee het bezig is. Een kind kan, zodra hij de techniek kent, zonder dat een ander er iets van merkt zijn hoofd even ‘ordenen’ en zich richten op de les. Belangrijk blijft dat de les op niveau is, dat het kind weet waar het aan toe is (doel/tijd/inhoud les) en dat er ruimte is voor de eigenheid van het kind. Het volgens eigen denkwijze laten maken van een dagplanning of – overzicht kan bijvoorbeeld heel goed werken: het kind schrijft of tekent dan op voor hem/haar passende wijze een overzicht voor de dag.

  5. Wat doe je met een kind dat een bepaald vak weigert? Lezen bv?

    Aanpak is afhankelijk van de reden van het weigeren. Het coachen begint met het aanpakken van die reden.

  6. Werkt het ook bij kinderen die gevoelig zijn en minder visueel?

    Ja. Dan richt de coach zich allereerst op de gevoelens bij het kind. Die zijn dan uitgangspunt voor het in woorden of beelden uiten van zaken waar het kind tegenaan loopt. Angsten en belemmerende gedachten zijn bijvoorbeeld heel goed aan te pakken zonder dat er getekend hoeft te worden.

  7. Is methode geschikt voor de onderpresteerder die enorm ongemotiveerd is?

    Ja. Al zal coaching dan niet de enige actie moeten zijn. Er moet ook in de omgeving van het kind moeten worden bekeken welke dingen ervoor zorgen dat het kind ongemotiveerd is en onderpresteert. Er zullen bijna altijd op school of in de begeleiding van het kind zaken moeten veranderen. MatriXcoaching kan het kind dan helpen overzicht en ordening aan te brengen in het hoofd, helpt om eventueel ontstane hiaten op te lossen en helpt het kind om volgens handige strategieën te denken (dit hoeven NIET de standaard-schoolstrategieën te zijn!).

  8. Wat te doen bij woede uitbarstingen?

    Ik lees deze vraag als: hoe kan (MatriX)coaching helpend zijn bij woede-uitbarstingen. Bij kinderen met hoogbegaafdheid en andere kinderen die een woede-uitbarsting hebben, gaat altijd een opbouw vooraf. De coach kijkt samen met het kind naar wat er aan de uitbarsting vooraf gaat. Wat voelt/denkt/ziet het kind bij zichzelf. Hoe is daarmee om te gaan? Wanneer wordt de grens bereikt (en hoe voelt dat/wat denkt het kind dan)? Wat heeft het kind nodig als het misgaat? Wat/wie/hoe kan het kind worden geholpen in de aanloop naar een uitbarsting? Meestal kunnen kinderen bij zichzelf dat patroon goed herkennen en weten zij (als er gericht naar wordt gevraagd) ook precies wat nodig is om de gevoelens op een meer ontspannen manier te uiten.

    Wel is het ook altijd belangrijk te kijken of er externe triggers zijn, veroorzaakt door niet aansluiten op school, niet passend niveau, niet begrepen worden. het kind kan leren om met de woede-gevoelens handiger om te gaan en/of deze anders te uiten, maar voorwaarde is dat er passend wordt begeleid en dat er voldoende ruimte is om het kind te laten zijn zoals het is. Veel woede ontstaat door het zich de hele dag moeten aanpassen of door over/onderprikkeling: de oorzaken moeten ook worden aangepakt, coaching alleen is niet voldoende. In mijn praktijk ben ik regelmatig betrokken bij overleg op scholen, om vanuit de behoeften van het kind te bekijken wat er passender kan.

  9. Geen motivatie voor huiswerk, hoe aan te pakken?

    Daar is geen éénduidig antwoord op te geven. Essentieel is wat de oorzaak is van het niet-gemotiveerd zijn. Coaching kan helpen bij het leggen van een focus, het bieden van overzicht in het hoofd, het oplossen van belemmerende overtuigingen en bijv. het aanpakken van faalangst. Eerst moet achter het waaróm van de demotivatie worden gekomen, en coaching kan dit aan het licht brengen.

  10. Hoe kunnen we onze dochter die hoogbegaafdheid heeft helpen zichzelf te laten zien?

    Het belangrijkste is: achter de oorzaak van het niet willen/kunnen/durven laten zien komen. Als de oorzaak echt buiten je kind ligt, is het nodig om die oorzaak aan te pakken (praten op school, met ouders van andere kinderen) en/of met je kind te bespreken wat hij/zij nodig heeft om zich wél te laten zien. Ligt de oorzaak (deels) in het kind zelf dan is het belangrijk te focussen op sterke kanten van het kind om van daaruit het zelfvertrouwen te vergroten.

    In de praktijk coach ik in dit geval op de oorzaak van de angst/onzekerheid. Er is ooit een situatie geweest waarin het kind met hoogbegaafdheid een heel slechte ervaring heeft gehad met het zichzelf laten zien. Of het kind heeft dat bij een ander kind gezien en besloten zichzelf anders voor te doen, om te voorkomen dat ze negatief benaderd zou worden. Na de angst-coaching is het belangrijk om met het kind te oefenen hoe het kan reageren als ze wordt behandeld op een manier die ze niet prettig vindt. Dan is het kind én van het nare gevoel of de angst af én weet het kind hoe ze kan handelen bij een soortgelijke situatie in de toekomst.

  11. Wat wordt bedoeld met hoogbegaafdheid en een andere belevingswereld?

    Ik bedoelde daarmee dat de meeste hoogbegaafde kinderen in hun denken hun leeftijd (ver) vooruit zijn en dus vaak andere/diepere gedachten hebben bij onderwerpen. Ook het gevoelsleven van veel kinderen met hoogbegaafdheid is anders dan bij de meeste leeftijdsgenoten. Gevoelens zijn intens en kunnen heftiger zijn dan je zou denken bij een kind van dezelfde leeftijd. Ook komen vaak andere interesses en een andere kijk op de wereld voor.

  12. Hoe werkt hoofd opruimen? Moet het alleen of kan het ook met groepen?

    Bij hoofd opruimen tekent een klant (kind met of zonder hoogbegaafdheid of volwassene, maakt niet uit) eerst zijn of haar hoofd zoals het er op dat moment uitziet vanbinnen, compleet met kennis, gedachten over praktische zaken, gevoelszaken, enz. De coach stelt bij het getekende hoofd een aantal verhelderingsvragen. Vervolgens tekent de klant zijn hoofd zoals hij dat zou wíllen. Het gebeurt vaak dat er ‘zaken’ in de weg blijken te staan (onverwerkte zaken uit het verleden, angsten, onzekerheden, zaken die in de toekomst staan te gebeuren waar tegenop wordt gezien, belemmerende overtuigingen ed.) In dat geval wordt er eerst gecoacht op de zaken die een opgeruimd hoofd in de weg staan.

    Daarna helpt de coach de klant een ordening aanbrengen in de zaken die hij in (of buiten!) het hoofd wil opslaan en aan de hand van coachings-vragen ruimt de klant zijn hoofd ook daadwerkelijk op. Dit is een intern proces, dat visueel wordt gemaakt in een nieuwe tekening van het hoofd. In een opgeruimd hoofd staat in ieder geval bepaalde basisinformatie geordend opgeslagen (alfabet, getallen 0 t/m 100 en andere basisinformatie die voor de klant van belang is, zoals bijv. informatie over medicatie, stappenplannen die dagelijks gevolgd moeten worden ed: dit verschilt vanzelfsprekend per klant).

    Na het gezamenlijk opruimen van het hoofd, kan de klant zelf met zijn hoofdtekening bij zichzelf nagaan of alles nog opgeruimd is bij zichzelf. Zo niet, dan kan de klant dit (soms na een keer oefenen) voortaan zelf. Veel kinderen ruimen bijvoorbeeld elke avond voor het slapen gaan hun hoofd even op, het is in een minuut gebeurd en wordt al snel een vast onderdeel van een avondritueel.

    Hoofd opruimen is een activiteit die een klant eenmalig moet leren. Het kost iemand gemiddeld 2 coach-sessies om dit zelf te kunnen. Hoofd opruimen is iets dat daarna door de klant zelf onderhouden kan worden.

    Hoofd opruimen kan zeker ook met groepen, vooral het laten opslaan van basisinformatie kan ook heel goed in een groep. Wanneer er sprake is van emotionele blokkades, vind ik het persoonlijk prettig om dit met klanten 1 op 1 op te ruimen. Er zijn ook collega’s die dit met meerdere personen tegelijk doen, het kan wel.

  13. Wat is ‘bewust’ informatie opslaan?

    Je slaat informatie bewust op als je:
    – Weet waar in/buiten je hoofd je de informatie opslaat
    – Weet hoe de informatie opgeslagen wordt
    – Weet aan welke voorkennis je de informatie koppelt of tot welke orde de informatie behoort (tafels, topografie, spellingregels)
    – Weet hoe je informatie weer kunt gebruiken

  14. Hoe werkt het bij dyslexie?

    Mijn ervaring in het coachen van kinderen met dyslexie is dat het opslaan van het alfabet op een manier die aansluit bij de denkstrategie van het kind, helpt om de vorm, uitspraak en schrijfwijze van de letter te automatiseren. Daarnaast kunnen strategieën die het kind nodig heeft bij lezen en spellen óók op passende wijze worden opgeslagen in het hoofd. Ten slotte, hebben veel kinderen met dyslexie ook last van onzekerheid op taalgebied. Door de kinderen te coachen op die onzekerheid wordt er veel spanning van het talige stuk afgehaald, waardoor de problemen met lezen en spellen afnemen.

  15. Waarom werkt de methode niet met al bedachte plaatjes of bijv. kasten?

    Omdat de methode 100% aansluit bij de belevingswereld en denkstrategieën van de klant. De een heeft kasten in zijn hoofd met informatie, de ander een robot, digibord, computer, of plantenkas. Ik heb nu bijvoorbeeld een kind in begeleiding (7 jaar). Hij heeft een raket met voor elk schoolvak een apart compartiment in zijn hoofd. Voor hem werkt het uitstekend op deze manier. Hij heeft het alfabet bovenin de raket opgeslagen en leest nu in 3 weken twee AVI-niveaus hoger. Ik zou het niet hebben kunnen bedenken, maar het past bij hem en dús werkt het!

    Als de coach een klant ‘dwingt’ om informatie op een voorgeschreven manier op te slaan, sluiten we niet aan bij de strategie van de klant en zal de informatie niet goed worden opgeslagen. Als een klant geen idee heeft hoe/waar hij informatie zal opslaan, kun je wel een aantal suggesties doen. N.B. Vaak komt de klant dan even later alsnog met een oplossing die wél helemaal passend is voor zichzelf!

  16. Wordt er rekening gehouden met bv. het denken en werken thuis én in een andere omgeving, waar het kind rekening moet houden met anderen?

    Ja, ik houd altijd rekening met het feit dat een kind in een groep met anderen moet werken en leren. Als een kind bijvoorbeeld aangeeft de tafels luid zingend te willen automatiseren, dan oefenen we dat natuurlijk eerst hardop, maar daarna ook ‘luid zingend in zichzelf’, zodat het op school ook toepasbaar is.

    Veel kinderen willen ook een hulpmiddel om zich in de klas te kunnen concentreren in/buiten hun hoofd maken. Een voorbeeld is dat een jongen geluiddichte schermen installeerde bij zijn oren. De leerkracht gaf daarna aan dat deze jongen zich veel beter kon concentreren. De jongen zelf had dat niet eens echt door, behalve dan doordat hij zijn werk ineens af had!

    Kortom: de coaching richt zich altijd op het kunnen gebruiken in de praktijk.

  17. Hoe ga je om met perfectionistische kinderen?

    Bij kinderen die heel perfectionistisch zijn, ga ik vooraf in de intake heel goed na op welk gebied/wanneer ze hier last van hebben. Hoe het perfectionisme zich uit. Meestal is het een gevoel van MOETEN of zijn het gedachten die dwingend zijn. Dan is het goed om eerst te coachen op de bron van het perfectionisme. Daarnaast praat ik met het kind over wat leren is, waarom ieder mens regelmatig dingen moet leren en ook hoe het voelt als je aan het leren bent (google bv maar eens op ‘leerkuil’).

    Bij kinderen met hoogbegaafdheid laat ik ze ervaren hoe het is om te leren door samen met hen iets te verkennen wat ze nog niet kunnen. Vaak komen er dan heel heftige gevoelens boven, waarop ik het kind dan coach. Het is kind-afhankelijk en leeftijdsafhankelijk, maar met ieder kind spreek ik dan af dat het iets gaat proberen, dat het nog niet kan. Het kind vertelt dan ondertussen wat er met hem/haar gebeurt (op schrijft het op als het bv om iets gaat waar ik niet bij kan zijn, zoals een vraag stellen in de klas). De theorie van fixed/growth mindset bespreek ik dan eventueel met het kind en vanuit dat punt begeleid ik het kind bij het leren omgaan met een leerproces. Dit is dus meer dan MatriXcoaching.

    Wanneer een kind moeite heeft met zijn/haar weergave van het eigen hoofd, benadruk ik dat het gaat om een voorstelling van het hoofd en dat het een werkmodel is om het echte hoofd te kunnen opruimen. Een tekening kan immers nooit exact zo zijn als de realiteit! Veel kinderen zijn in eerste instantie niet helemaal tevreden over hun hoofdtekening. Het gebeurt bij hoogbegaafde kinderen, maar ook bij kinderen met ASS, regelmatig dat kinderen in de week na het hoofd opruimen, de tekening van hun hoofd nog verder uitwerken. Ik kom dan ook altijd nog een keer terug na het hoofd opruimen en bij die coaching zorg ik er met het kind voor dat aangebrachte wijzigingen of toevoegingen op de tekening ook daadwerkelijk goed worden opgeslagen in/buiten het hoofd van het kind.

  18. Ik lees veel reacties en vragen van ouders die aangeven dat hun kind door leerkrachten op school niet wordt gezien. Ook voelen ouders zich niet serieus genomen.

    Het is ontzettend frustrerend als kinderen op school niet goed worden gezien, zichzelf niet kunnen zijn, en niet de ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Soms is dan niet duidelijk wát het kind nodig heeft en in zo’n geval kan coaching van het kind veel helderheid bieden. Blijft het feit dat er naast heel veel goedwillende scholen, ook veel scholen zijn die niet goed weten hoe ze een hoogbegaafde leerling kunnen begeleiden, óf die dit niet willen doen. Als coach sluit ik regelmatig aan bij gesprekken tussen ouders en school en mag ik meedenken over passender begeleiding en aanbod. Op sommige scholen begeleid ik de kinderen ook onder schooltijd.

    Mijn advies is dan ook altijd: neem iemand in de arm die vanuit een onafhankelijk professioneel oogpunt kan meedenken over het onderwijs aan uw kind. Er zijn door het hele land mensen gespecialiseerd in hoogbegaafdheid en als het goed is zijn er binnen ieder samenwerkingsverband ook mensen met expertise die kunnen meedenken.

  19. Ook komt meerdere keren de vraag langs wat te doen als reflexen niet goed geïntegreerd zijn.

    Reflexintegratie-therapie is dan de aangewezen manier om hier aan te werken. Dit geldt ook voor fysiotherapeutische- of medische vragen. Het is wel zo dat coaching hier heel goed naast kan.

  20. Hoe helpt de MatriXmethode bij (faal)angst?

    Een angst, zoals faalangst is altijd ontstaan door iets dat in het verleden een keer is gebeurd (nare ervaring) of door angst voor iets dat in de toekomst misschien gaat gebeuren (angst voor dichtklappen bij een spreekbeurt bijvoorbeeld). De coaching richt zich op het aanpakken van één moment waarop de angst zeer sterk naar voren kwam, of op het moment dat door de klant wordt gevreesd.

    Door het ingaan op gedachten, gevoelens, beelden en geluiden die bij die situatie horen, neutraliseert de klant deze dingen, waardoor de lading van het moment af gaat. De beleving van de situatie verandert, waardoor de angst verdwijnt. Wanneer een (faal)angst ontstaat door niet goed weten hoe te handelen in een situatie (toetsvragen lezen, denkstrategieën toepassen) richt de coaching zich daarna op het goed leren aanpakken van de situatie.

    Voorbeeld: een meisje krijgt letterlijk een rood vlak in haar hoofd en hartkloppingen als ze een toets begrijpend lezen moet maken. Ze is niet handig in het gebruiken van de denkstappen die ze nodig heeft voor begrijpend lezen en is doodsbang een onvoldoende te halen.

    De coaching richt zich eerst op het neutraliseren van de angst (het rode vlak in haar hoofden de hartkloppingen). Vervolgens slaat het meisje de denkstappen voor begrijpend lezen op voor haar handige manier op, zodat ze bij een volgende toets weet wat ze moet doen.

  21. Voor wie werkt de MatriXmethode?

    De methode kan bij bijna alle kinderen (met en zonder hoogbegaafdheid, en volwassenen) worden ingezet. Een paar dingen zijn belangrijk:

    Het kind moet (eventueel met hulp van een ouder)onder woorden kunnen brengen waar hij/zij last van heeft, het kind moet de coach zodanig vertrouwen dat hij/zij durft te vertellen en antwoorden tijdens de coaching, én het is belangrijk dat het kind (voor het tekenen van het hoofd/gevoel) de motoriek heeft om te tekenen. De tekening hoeft voor de coach niet duidelijk te zijn, maar het kind zelf moet het wél snappen.

    De meeste kinderen kunnen vanaf een jaar of 5 goed worden gecoacht d.m.v. hoofd opruimen, maar een leeftijdsgrens is niet te geven. Er worden ook kinderen van 4 of zelfs nog jonger gecoacht. Coachen op gevoel kan vanaf het moment dat een kind goed onder woorden kan brengen wat hij/zij voelt.

    Bij kinderen met een extra ‘bijzonderheid’ of ontwikkelingsstoornis werkt het ook, omdat de coach afstemt op de behoeften van het kind. Bv. meer tijd nemen om kennis te maken, diepgaander uitleggen hoe het werkt, meer pauzes inlassen, start van coaching niet aan tafel maar bv. buiten tijdens wandelen. Mijn ervaring is dat coaching eigenlijk alleen niet werkt bij kinderen die eigenlijk niet willen, maar moeten van hun ouders. Bij die kinderen werkt het vaak toch later wel, als zij vertrouwen hebben gekregen in de coach en begrijpen wat de coaching voor hen kan doen.

    Veel volwassenen denken dat zij hun hoofd niet kunnen tekenen. Dat komt omdat wij een heel aantal zaken onbewust doen én een kind de wereld nog veel meer vanuit eigen beleving bekijkt. Ook volwassenen kunnen hun hoofd tekenen, het kost soms alleen wat tijd om je een visuele voorstelling te maken!


Heb je nog meer vragen?

Stuur deze dan direct naar Marit en neem contact met haar op.

Naam: Marit Goor
Praktijk: Senso Coaching & remedial teaching
Website: www.praktijk-senso.nl
Mail: praktijksenso@gmail.com